కాల లక్షణము

మైత్రేయుడు కాల లక్షణము గురించి చెప్పడము మొదలు పెట్టాడు.విదురా!లేత సూర్యుని కిరణ సంగతమయి గగనస్థమగునది త్రస రేణువు.అంటే సూర్య కిరణాలు పడే దగ్గర ఆ వెలుగులో సూక్ష్మ ధూళి కణాలు చూస్తాము కదా!అవి అన్నమాట.దాని ఆరవ భాగము పరమాణువు ఉంటుంది.అదే సూక్ష్మ కాలము.సూర్య మండలము లోకము నందు పండ్రెండు రాశులలో చరించు కాలము మహా కాలము.రెండు పరమాణువులు కలిస్తే అణువు అవుతుంది.మూడు అణువులు ఒక త్రస రేణువు.మూడు త్రస రేణువులు ఒక్క తృటి.నూరు తృటులు ఒక వేధ.మూడు వేధములు ఒక లవము.మూడు లవములు ఒక నిమేషము.మూడు నిమేషములు ఒక క్షణము.అయిదు క్షణములు ఒక కాష్ఠ.పది కాష్ఠలు ఒక లఘువు.పదహైదు లఘువులు ఒక నాడి.రెండు నాడులు ఒక ముహూర్తము.ఆరు,ఏడు నాడులు మనుష్యులకు ఒక ప్రహరము.దీనినే యామము అని కూడా అంటారు.నాలుగు యామములు ఒక పగలు.నాలుగు యామములు రాత్రి.ఒక రాత్రి ఒక పగలు కలిస్తే ఒక దినము.పదహైదు దినములు ఒక పక్షము.శుక్ల పక్షము,కృష్ణ పక్షము అని రెండు పక్షములు ఉంటాయి.రెండు పక్షములు ఒక మాసము.ఒక మాసము పితృ దేవతలకు ఒక దినము.రెండు మాసములు ఒక ఋతువు.ఆరు మాసములు ఒక అయనము.ఉత్తరాయనము,దక్షినాయనము అని రెండు అయనములు ఉన్నాయి.రెండు అయనములు ఒక సంవత్సరము లేదా పన్నెండు మాసములు.ఒక సంవత్సరము దేవతలకు ఒక దినము.నూరు సంవత్సరములు మనుష్యుల ఆయుఃప్రమాణము.సూర్యుడు కాలాత్ముడు,విశ్వమయుడు.అతను నక్షత్ర గ్రహ మండలము నుండి పరమాణువు మొదలుకొని సంవత్సర కాలమానములోని చాలా మాసములలో కనుపిస్తుంటూ ఉంటాడు.ఆ మాసములు సౌరము,బార్హస్వత్యము,సావనము,చాంద్రము మరియు నాక్షత్రము అనునవి.కాల మానము సంవత్సరము,పరీవత్సరము,ఇడా వత్సరము,అనుత్సరము,వత్సరము అను భేదములు కలగి ఉంటుంది.సూర్యుడు ఈ వత్సర పంచక ప్రవర్తకుడు.ఆయన ఆయురాది వ్యయమున విషయాసక్తిని మళ్ళిస్కూ,కోరికలు కలవారికి యజ్ఞముల మూలమున స్వర్గాది ఫలములను చేకూరుస్తుంటాడు.